Κυριακή, 22 Απριλίου 2018
 
Kεντρική σελίδα
H εταιρεία
Σκοπός
Ίδρυση
Ιστορία
Διάρθρωση
Πρόσωπα της Εταιρείας
The Archaeological Society Foundation
Χορηγοί
Επιστημ. Υπηρεσίες
Βιβλιοθήκη
Ηλεκτρονικός Κατάλογος
Ανασκαφές
Πρόσφατες Ανασκαφές
Ιστορία των Ανασκαφών
Αναστηλώσεις
Μουσεία
Δημοσιεύσεις
Επικαιρότητα
ΕΣΠΑ
Διαβουλεύσεις
Διακηρύξεις
Διασυνδέσεις
Επικοινωνία



Ο ΜΕΝΤΩΡ
3μηνιαία έκδοση
 

Copyright © 2003
Η Εν Αθήναις
Αρχαιολογική Εταιρεία
All rights reserved

σχεδίαση & ανάπτυξη από:
Ανασκαφές > Ιστορία των Ανασκαφών > Αττική


    Μαραθών

    ΤΣΕΠΙ

    ΕΙΣΑΓΩΓΗ

    Το Πρωτοελλαδικό νεκροταφείο στο Τσέπι Μαραθώνος εντοπίσθηκε και ερευνήθηκε το 1970-1973 από τον ομότιμο καθηγητή Προϊστορικής Αρχαιολογίας, Ακαδημαϊκό Σπυρίδωνα Μαρινάτο. Σε έκταση 1,5 περίπου στρέμματος ανασκάφηκαν 27 τάφοι και αποκαλύφθηκαν επιφανειακά άλλοι 36.

    Το 1997 η συνέχιση και οριστική δημοσίευση της ανασκαφής ανατέθηκε από την Αρχαιολογική Εταιρεία στην καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Μαρία Παντελίδου Γκόφα.

    Η ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΤΟΥ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΜΑΡΙΝΑΤΟΥ

    Η τυχαία εύρεση το 1969 ενός τάφου στη θέση Τσέπι Μαραθώνος οδήγησε τον Σπ. Μαρινάτο στην αποκάλυψη μεγάλου μέρους προϊστορικού νεκροταφείου και στην ανασκαφή (1970-73) 27 τάφων. Οι τάφοι είναι λακκοειδείς με κτιστά τοιχώματα, βρέθηκαν άθικτοι και περιείχαν οστά και κτερίσματα (αντικείμενα καθημερινής χρήσης) πολλών νεκρών. Μετά τους πρώτους μήνες, την επί τόπου παρακολούθηση και την τήρηση ημερολογίων, ανέθεσε στους επιμελητές της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αττικής Π. Θέμελη, Ι. Παπαχριστοδούλου και Ε. Φωκά. Τη γενική διεύθυνση και «ψιλή εποπτεία» των εργασιών μέχρι τέλους του 1973 διατήρησε ο ίδιος ο Μαρινάτος. Η αποκάλυψη και μελέτη του πολυάριθμου σκελετικού υλικού μεταβιβάσθηκε στον καθηγητή Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου της Βιέννης, Ακαδημαϊκό Emil Breitinger. Ο χώρος της ανασκαφής απαλλοτριώθηκε και προστατεύθηκε μόνιμα μέσα σε κλειστή κατασκευή. Όλοι οι τάφοι παραμένουν ακάλυπτοι, ορατοί και προσιτοί στον επισκέπτη. Για λόγους διδακτικούς, λίγοι λάκκοι καλύφθηκαν με κρύσταλλο και διατηρήθηκαν εντός, κατά χώραν, οι τελευταίοι νεκροί ή το σύνολο των οστών. Τα κτερίσματα εκ των τάφων της ανασκαφής 1970-73 συντηρήθηκαν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και τοποθετήθηκαν στις προθήκες 4 και 5 της Αίθουσας Β του Μουσείου Μαραθώνος.

    Το κείμενο δημοσιεύσεως της ανασκαφής Μαρινάτου έχει συνταχθεί και θα εκδοθεί στη σειρά «Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας» από την Μαρία Παντελίδου Γκόφα, υπό τον τίτλο «Το Πρωτοελλαδικό Νεκροταφείο στο Τσέπι Μαραθώνος».

    ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

    Το Τσέπι Μαραθώνος είναι μία μικρή περιοχή στα ανατολικά του λόφου Κοτρώνι, κατά την είσοδο της πεδιάδας του Βρανά. Το Προϊστορικό νεκροταφείο ανασκάφηκε σε μία επίπεδη επιφάνεια (διαστάσεων 50 x 34 μ. περίπου), προφυλάχθηκε με κλειστό στέγαστρο, αλλά οι τάφοι συνεχίζουν έξω προς όλες τις κατευθύνσεις. Μέσα στον στεγασμένο χώρο είχε αφαιρεθεί επίχωση (πάχους 1.20 μ. περίπου) και αποκαλύφθηκε η επιφάνεια του αρχαίου δαπέδου.

    Περίβολοι Οι τάφοι είναι ανοιγμένοι σε σειρές με διάταξη από Ν-Β και Α-Δ, με γενικό προσανατολισμό στην ανατολή. Κάθε ένας περικλείεται σε ιδιαίτερο τετράπλευρο περίβολο, σχηματισμένο στην επιφάνεια του αρχαίου δαπέδου με μονή σειρά λίθων, ανοικτή ανατολικά.

    Τάφος Ο τάφος αποτελείται από λάκκο με πλευρική είσοδο, φέρει πρόθυρο, είναι σκεπασμένος με πλάκες και προβάλλεται εξωτερικά με ένα υπέργειο ορθογώνιο επίπεδο, κτισμένο επάνω από τη θέση του λάκκου.

    Περιγραφή Όλοι οι λάκκοι φέρουν στα τοιχώματα επένδυση, οι περισσότεροι κτιστή από κροκάλες του ποταμού και λίγοι με όρθιες πλάκες, 2-3 σε κάθε πλευρά. Το σχήμα των λάκκων είναι ουσιαστικά ορθογώνιο (μέσο μήκος πλευράς 0.80 και 1.00) ή σπανιώτερα κυκλικό και έχουν βάθος από του χείλους στον πυθμένα 0.90 περίπου. Είσοδος Η είσοδος, στραμμένη πάντα στην ανατολή (ακριβέστερα ΝΑ), σχηματίζεται περί τα 0.30 ψηλότερα από τον πυθμένα του λάκκου, φέρει υποτυπώδες κατώφλι και καταλήγει άνω στην καλυπτήρια πλάκα. Το άνοιγμα φέρει βραχύ στόμιο και κλείνεται απ' έξω με λεπτή όρθια πλάκα.

    Κάλυψη Όλοι οι τάφοι στεγάζονται με μία ή περισσότερες πλάκες, τοποθετημένες οριζόντια επάνω στο χείλος των λάκκων. Όταν ο λάκκος αρχίζει βαθύτερα του αρχαίου δαπέδου, το ενδιάμεσο κενό συμπληρώνεται με χώμα.

    Υπέργειο επίπεδο Στη στάθμη του αρχαίου δαπέδου και σε σημείο αντίστοιχο με τη θέση του λάκκου, υπάρχει πάντοτε ένα συμπαγές ορθογώνιο επίπεδο με κτιστό περιθώριο, ύψους 0.30-0.35 το πολύ. Μετά τα όρια του λάκκου το υπέργειο επίπεδο συνεχίζει ανατολικά, κατασκευασμένο αμελέστερα.

    Πρόθυρο Εξωτερικά, ο λάκκος είναι προσιτός από ένα βραχύ κατακόρυφο όρυγμα, το πρόθυρο, που φθάνει μέχρι το κατώφλι της εισόδου. Το μέρος αυτό στους περισσότερους τάφους έχει μείνει άσκαφο. Όσο γνωρίζουμε, από τις πρόσφατες κυρίως έρευνες, τα πλευρικά του τοιχώματα φέρουν συνήθως κτιστή επένδυση ή άλλοτε είναι ακάλυπτα, χωρίς προστασία. Όλο το πρόθυρο γεμίζεται χαμηλά με χώμα και ψηλότερα με πέτρες σε σωρό, που εξέχουν του αρχαίου δαπέδου.

    Στήλες Σε πολλούς τάφους (και όχι σε όλους) το πρόθυρο πλαισιώνεται στην αρχή του, ανατολικά, από δύο λεπτές πλάκες στημένες όρθιες, εγκάρσια προς την κατεύθυνση της εισόδου που ορίζουν εξωτερικά τη θέση της, σαν στήλες.

    Ταφή/Ενήλικες Σε όλους τους τάφους έχουν γίνει διαδοχικές ταφές από 2 μέχρι 27. Η ταφή στον λάκκο ακολουθεί καθιερωμένο τυπικό. Πρώτα αφαιρείται μόνο το ανατολικό υπέργειο τμήμα και καθαρίζεται το πρόθυρο από πέτρες και χώματα. Ύστερα μετακινείται από την είσοδο η λεπτή πλάκα και ανοίγεται ο λάκκος. Συνήθως εμπρός από το άνοιγμα κείται ο σκελετός του προηγούμενου νεκρού. Τα οστά των προηγουμένων νεκρών τοποθετούνται στο πίσω μέρος, δυτικά, ενώ χωριστά και με τάξη συγκεντρώνονται τα κρανία. Ο νεκρός εισάγεται πάντοτε από την είσοδο και ενταφιάζεται «εν κενώ», εγκάρσια προς το μήκος του λάκκου, σε στάση συνεσταλμένη. Συνοδεύεται από ελάχιστα κτερίσματα (αγγεία και είδη «καλλωπισμού») ενώ μερικοί νεκροί πιθανόν να μένουν ακτέριστοι. Στο τέλος για το σφράγισμα του τάφου εφαρμόζεται αντιστρόφως η ίδια διαδικασία (όρθια πλάκα στο άνοιγμα, λίθοι στο πρόθυρο, εκ νέου κατασκευή του ανατολικού υπέργειου επιπέδου).

    Παιδιά Τα παιδιά ακολουθούν τους ενήλικες στον ίδιο λάκκο, ενίοτε όμως ενταφιάζονται ιδιαιτέρως σε λάκκο μικρό, κατασκευασμένο κατά το πρότυπο των μεγάλων.

    Κτερίσματα Μέσα στους τάφους βρέθηκαν περί τα 70 πήλινα αγγεία (Έκθεση στις προθήκες του Μουσείου Μαραθώνος), καλής έως μετρίας ποιότητος. Είναι μικρά και τα περισσότερα ακόσμητα. Κυριότερα σχήματα είναι αμφορίσκοι (λεγόμενοι και κρατηρίσκοι), πυξίδες και πυξιδόσχημα, πιθόσχημα με λαιμό, διάφοροι σκύφοι, τηγανόσχημα και «καλύμματα» ή πινάκια. Στα τηγανόσχημα και στα «καλύμματα» είναι χαραγμένα θέματα τοπικά. Αλλα κτερίσματα είναι χρωματοτρίπτες, χάνδρες, λεπίδες οψιανού, λίγα ελάσματα αργυρά, ένα χρυσό και δύο μαρμάρινα ειδώλια.

    ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ

    Η λειτουργία του νεκροταφείου, όπως προκύπτει από τα κτερίσματα, αρχίζει στους πρώτους χρόνους της εποχής του Χαλκού, διαρκεί όλη την ΠΕ Ι - ΠΚ Ι περίοδο και καταλήγει στην εμφάνιση της ΠΕ ΙΙ (3200-2800 π.Χ.). Αρχαιότερο στοιχείο είναι ένα αγγείο με διακόσμηση του ρυθμού crusted ware και νεώτερο μία ΠΕ ΙΙ προχοΐσκη. Χαρακτηριστικά σχήματα της ΠΕ Ι - ΠΚ Ι χρήσεως είναι οι αμφορίσκοι, οι σφαιρικές πυξίδες, τα πυξιδόσχημα, τα καλύμματα πυξίδων και τα τηγανόσχημα ομάδας Κάμπου.

    ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

    Τα συμπεράσματα προκύπτουν από τα ευρήματα του ανασκαμμένου τμήματος. Η ολοκλήρωση της έρευνας πιθανόν να επιφέρει μεταβολές.

    • Το νεκροταφείο στο Τσέπι Μαραθώνος ανήκει στην ΠΕ Ι περίοδο. Είναι το αρχαιότερο νεκροταφείο της Αττικής, της Στερεάς και της Πελοποννήσου. Η κατασκευή των τάφων και ανάπτυξη του νεκροταφείου έγινε κατά τη διάρκεια της περιόδου σταδιακά.
    • Η οργανωμένη διάταξη των τάφων και η ομοιομορφία του γενικού τύπου κατασκευής μαρτυρούν πειθαρχία, ανάλογη οργάνωση της κοινωνίας και τήρηση των κανόνων που ορίζει ανώτατη αρχή.
    • Η μελέτη των μεθόδων οικοδομικής, η κατασκευή συγκεκριμένου σχήματος και η εφαρμογή ορισμένου τυπικού κατά τον ενταφιασμό αποκαλύπτουν στοιχεία σχετικά με τα έθιμα, τη διάρθρωση της κοινωνίας, τις σχέσεις με τον έξω κόσμο, το πολιτιστικό επίπεδο κλπ.
    • Οι τάφοι και τα κτερίσματα παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες με ανάλογα των Κυκλάδων και της Στερεάς. Παρά ταύτα δεν υπάρχουν αυθεντικά εισηγμένα και τα τοπικά δεν αντιγράφουν πιστά τα ξένα πρότυπα.
    • Οι διαφορές σημειώνονται κυρίως στο σχήμα και τον τρόπο κατασκευής των τάφων, στον προσανατολισμό, στις πολλαπλές ταφές μέσα στον ίδιο λάκκο, στις επί μέρους ιδιοτυπίες των αντικειμένων, κυρίως στο σχήμα και την διακόσμηση κοινών κατά τα άλλα σκευών.

    Η ΕΡΕΥΝΑ ΜΕΤΑ ΤΟ 1997

    Η μελέτη για την οριστική δημοσίευση της ανασκαφής Μαρινάτου από την καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας Μαρία Παντελίδου Γκόφα, οδήγησε στην επί τόπου διερεύνηση ορισμένων σημείων και στην πλήρη ανασκαφή κλειστών τάφων.

     Με τις νέες έρευνες (1997-2002) διευκρινίσθηκε η μέθοδος κατασκευής και καλύψεως των τάφων. Διαπιστώθηκε η ύπαρξη χρονικής ακολουθίας στην κατασκευή, που χαρακτηρίζεται από ουσιαστική μεταβολή του σχήματος. Κατανοήθηκε η διαδικασία ενταφιασμού και ο τρόπος συγκεντρώσεως των παλαιότερων οστών στο τέρμα του λάκκου.

    Aρχισε η έρευνα για την ερμηνεία λιθόστρωτης τυμβοειδούς κατασκευής μέσα στο νεκροταφείο.

    Ανασκάφηκε εξ ολοκλήρου λάκκος αποθέτου (1999-2000) και το περιεχόμενό του συντηρείται από το 1999 χωρίς διακοπή.

    ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

    Αποθέτης Απολύτως νέα στοιχεία για την έρευνα ποικίλων τομέων της ελληνικής Προϊστορίας αποκαλύπτει η ανασκαφή ενός μεγάλου λάκκου. Ο λάκκος (2.60 x 3.00 μ. περίπου, βάθος 1.10 μ.) είχε γεμίσει με σπασμένα αγγεία συγκεντρωμένα σε μικρούς σωρούς, τοποθετημένους πυκνά, ο ένας δίπλα στον άλλον. Ανάμεσά τους ελάχιστα κόκκαλα ζώων, οψιανοί και μικρά αντικείμενα. Επάνω και γύρω στους σωρούς ήταν ριγμένα πολλά χαλίκια και πέτρες. Η συγκέντρωση των ομάδων και η παράπλευρη θέση τους αποκλείει οποιαδήποτε μεταγενέστερη επέμβαση ή αναμόχλευση του περιεχομένου. Η συγκόλληση των κομματιών (οστράκων για τους αρχαιολόγους) έχει αποδώσει έως τώρα περί τα 350 αγγεία διαφόρων μεγεθών και σχημάτων, αλλά ο αριθμός τους αναμένεται να φθάσει τα 1000. Συνηθέστερα είναι τα καρποδοχεία, οι μεγάλες και μικρές λεκάνες, άλλα ανοικτά σχήματα, μεγάλοι πίθοι, μικρά πιθόσχημα και αμφορίσκοι Κυκλαδικού τύπου, άλλως λεγόμενοι και κρατηρίσκοι. Η θέση του λάκκου στο νεκροταφείο και ο τρόπος πληρώσεως αυτού (με άπειρες μικρές ομάδες κεραμεικής και αγγείων) φανερώνουν ότι πρόκειται για λάκκο αποθέσεως νεκρικών προσφορών, και ακριβέστερα για τοποθέτηση των σκευών μετά την επί τόπου χρήση τους.

    Τυπολογία Η ταυτόχρονη κατάθεση ποικίλων αγγείων διαφόρων επιδράσεων και ρυθμών θα διαμορφώσει μία ασφαλή και έγκυρη τυπολογία σχημάτων, διακοσμήσεως και τεχνοτροπιών, αυτήν που ίσχυε την ίδια εποχή στην Αττική, Στερεά και Κυκλάδες. Από τη σύγκριση θα προκύψουν στρωματογραφικά βεβαιωμένοι συγχρονισμοί, καθώς και ποικίλα άλλα στοιχεία κοινωνικής, εθνολογικής και ιστορικής σημασίας.

    Έθιμα Από τη μελέτη του νέου ευρήματος αναμένεται να γνωρίσουμε την τελετουργία καταθέσεως νεκρικών προσφορών, το είδος και τις ποσότητες των αγαθών. Στη συνέχεια, να συγκρίνουμε αυτές με σύγχρονες πρακτικές άλλων περιοχών και πολιτισμών και να εξετάσουμε πιθανή συνέχιση και επιβίωση σε μεταγενέστερους χρόνους.

    Χρηματοδότηση Οι εργασίες συντήρησης των ευρημάτων υποστηρίζονται από το 2000 μέχρι σήμερα από το Institute for Aegean Prehistory (INSTAP) με ετήσια χρηματοδότηση και τεχνική βοήθεια. Για τη συντήρηση συνεισφέρανε επίσης το «Ίδρυμα Α.Γ. Λεβέντης» (2001) και το «Ίδρυμα Σ.Σ. Νιάρχος» (2002).

    ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

    Ανασκαφικές εκθέσεις

    • Σ. Μαρινάτος, «Ανασκαφαί Μαραθώνος», ΠΑΕ (1970) 5-9.
    • S. Marinatos, “From the silent earth”, AAA (1970) 67.
    • S. Marinatos, “Further news from Marathon”, AAA (1970) 154-155.
    • S. Marinatos, “Further discoveries at Marathon”, AAA (1970) 349-350.
    • Σ. Μαρινάτος, «Ανασκαφαί Μαραθώνος», ΠΑΕ (1971) 5-6.
    • Σ. Μαρινάτος, «Ανασκαφή Μαραθώνος», ΠΑΕ (1972) 5.
    • Μ. Παντελίδου Γκόφα, «Νεκροταφείο Τσέπι Μαραθώνος», ΠΑΕ (1997) 41-46.
    • Β. Πετράκος, «Μαραθών. Τσέπι», Έργον (1997) 19-22.
    • Μ. Παντελίδου Γκόφα, «Νεκροταφείο Τσέπι Μαραθώνος», ΠΑΕ (1998) 41-50.
    • Β. Πετράκος, «Μαραθών. Τσέπι», Έργον (1998) 18-23.
    • Μ. Παντελίδου Γκόφα, «Νεκροταφείο Τσέπι Μαραθώνος», ΠΑΕ (1999) 33-41.
    • Β. Πετράκος, «Μαραθών. Τσέπι», Έργον (1999) 22-28.
    • Μ. Παντελίδου Γκόφα, «Νεκροταφείο Τσέπι Μαραθώνος», ΠΑΕ (2000) 33-36.
    • Β. Πετράκος, «Μαραθών. Τσέπι», Έργον (2000) 25-34.
    • Β. Πετράκος, «Μαραθών. Τσέπι», Έργον (2001) 18-22.
    • Β. Πετράκος, «Μαραθών. Τσέπι», Έργον (2002) 15-17.

    Περιλήψεις και σχόλια

    • F. Schachermeyer, Die ägäische Frühzeit I (1976) 198-199.
    • J. Travlos,  Bildlexikon zur Topographie des antiken Attika (1988) 216-217.
    • J. Rambach, Kykladen II. Beiträge zur Ur- und Frühgeschichtlichen Archäologie des Mittelmeer-Kulturraumes 34 (2000) 258-264.

                                              Μαρία Παντελίδου Γκόφα (Νοέμβριος 2003)




    Ανακαλύψτε τους χώρους ανασκαφών και μελετών της Εταιρείας

     
     Σ. Δάκαρη, Ι. Βοκοτοπούλου, Α.Φ. Χριστίδη. Τα χρηστήρια ελάσματα της Δωδώνης. Των ανασκσφών Δ. Ευαγγελίδη. Τόμος Ι. Επίγραφές 1-2220. Τόμος ΙΙ. Επιγραφές 2221-4216. Επιμέλεια Σωτήρη Τσέλικα. Ευρετήριο Γεωργίου Παπαδόπουλου. Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας αρ. 285, 286. Αθήναι 2013. τόμος Ι (ΒΑΕ285). 2
      

    Αν επιθυμείτε να ενημερώνεστε για τις δραστηριότητες της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, εγγραφείτε στο μηνιαίο δελτίο ενημέρωσης
     

      Βοήθεια χρήσης | Χάρτης πλοήγησης | Όροι χρήσης | Δικαιώματα